समुद्रतळ प्रसार सिद्धांत (Sea Floor Spreading Theory) : हेरी हेस🔸️

समुद्रतळाच्या अभ्यासातून पुढील काही बाबी उघडकीस आल्या :
🔹 समुद्रतळाच्या मध्यभागी Mid Oceanic Ridge जवळ सतत ज्वालामुखिचा उद्रेक होत असतो. त्यामुळे त्या भागात खूप मोठ्या प्रमाणात लाव्हा बाहेर फेकला जातो. या लाव्हामुळे नवीन खडक तयार होतात, जे समुद्रतळावर नवीनता आणतात आणि त्या भागात भूगर्भीय क्रियाकलापांची सुरुवात करतात.

🔹 या मध्य महासागरी कटकाचे (Mid Oceanic Ridge) च्या दोन्ही बाजूस समान अंतरावर असलेल्या खडकांचे वय, रासायनिक घटक व चुंबकीय गुणधर्म सारखे असते. या भागापासून जसे जसे दूर जावे तसतसे खडकांचे वय वाढत जाते. यामुळे सिद्ध होते की समुद्रतळाची वाढ एकधी सावकाश होते, आणि यातून पृथ्वीच्या तंत्रिका रचनेचा अभ्यास करता येतो.

🔹 समुद्रतळावरील खडक हे खंडाच्या खडकांपेक्षा खूप कमी वयाचे आहेत. यामुळे हे लक्षात येते की अन्न कडेकडेवर असलेल्या खडकांवर गाळाच्या अनेक तासांचे चक्र आणले जाते आणि यामुळे समुद्रतळ अधिक सक्रिय आणि बदलशील राहतो.

🔹 समुद्रतळावर जमा झालेल्या गाळाची जाडी फार कमी आहे. शास्त्रज्ञांना असे अपेक्षित होते की जर समुद्र खंडाएवढे वयाचे असतील तर गाळाचे वय सुद्धा सारखेच असावे. परंतु कोणत्याच ठिकाणी समुद्रतळातील गाळाचे वय 200 दशलक्ष वर्षांपेक्षा अधिक नाही. हे वास्तव सिद्ध करते की समुद्रतळावर होणारे भूगर्भीय बदल किती जलद होत आहेत.

🔹 खोल गर्ता (Deep Trenches) मध्ये भूकंप नाभी (Earthquake focus) हे खोल असतात. तर मध्यसागरी कटकात (Mid Oceanic Ridge) भूकंपनाभी उथळ (Shallow) आहे. यामुळे आम्ही पाहू शकतो की भूकंपांची तीव्रता आणि स्थानिकता कोणत्या भौगोलिक परिस्थितीत बदलते, जो समुद्राच्या तळाशी असलेल्या स्थिरतेसाठी महत्त्वाचा आहे.

👉 या पुराव्यांचा अभ्यास करून शास्त्रज्ञ हेरी हेस यांनी 1961 मध्ये समुद्रतळ प्रसार (Sea Floor Spreading) सिद्धांत मांडले. त्यांनी सांगितले की Mid Oceanic Ridge जवळ सातत्याने ज्वालामुखी उद्रेक होऊन नवीन लाव्हारस बाहेर पडतो व समुद्रतळ तुटून एकमेकापासून दूर जाऊ लागतात. त्यामुळे समुद्रतळाचा प्रसार होतो. हे सिद्धांत केवळ भूभौतिकीचाच विषय नाही, तर हे पृथ्वीच्या अव्यवस्थित तत्त्वज्ञानाच्या निकट संबंधात देखील आहे, कारण यामुळे पृथ्वीच्या विविध स्तरांमध्ये असलेल्या गतिशीलतेचा अभ्यास करणे शक्य होते.

परंतु यामुळे एका समुद्राचा आकार वाढून दुसऱ्या समुद्राचा आकार कमी होत नाही, तर जो समुद्रतळ ज्वालामुखिमुळे दूर ढकलला जातो, तो भाग समुद्री गर्ते मध्ये बुडून नाहीसा होतो. या प्रक्रियेमुळे वैश्विक भूगर्भीय मॉडेल्समध्ये सतत बदल होत राहतात, आणि पृथ्वीचे रूपान्तर हे एक सतत चालणारे वैज्ञानिक रहस्य आहे.