नेपाळातील अस्थिर परिस्थिती
➤ नेपाळमध्ये शासनाविरोधात तरुणांचे आंदोलन उसळले आहे.
➤ सोशल मीडिया बंदी (Facebook, WhatsApp, Instagram, TikTok) मुळे आंदोलनाला आणखी जोर मिळाला.
➤ हे आंदोलन फक्त शासनबदलासाठी नाही तर व्यवस्थात्मक व संविधानिक बदलासाठी आहे.
➤ आंदोलन ७७ जिल्हा मुख्यालयांमध्ये पसरले असून, ११९ ठिकाणी आंदोलन सुरू आहे.

तरुण पिढीचे (Gen Z) आंदोलनाचे स्वरूप
➤ हे आंदोलन पूर्वीच्या पिढ्यांपेक्षा वेगळे असून न्याय, सन्मान व पारदर्शक शासनाची मागणी करते.
➤ सामाजिक माध्यमांचा वापर बंद केल्यामुळे आंदोलनाला अधिक व्यापक पसर मिळाला.
➤ भ्रष्टाचार, अपारदर्शकता आणि नातेसंबंधांवर आधारित राजकारणाविरुद्ध तीव्र असंतोष आहे.

नेपाळची अस्थिरता आणि भारतावरील परिणाम
➤ नेपाळ अस्थिर झाल्यास त्याचा थेट परिणाम भारताच्या बिहार, उत्तर प्रदेश, सिक्कीम आणि उत्तराखंडवर होईल.
➤ सीमावर्ती भागातील अस्थिरता भारताच्या सुरक्षेसाठी धोका ठरू शकते.
➤ स्थलांतर, बेकायदेशीर व्यापार आणि अतिरेक्यांची हालचाल वाढण्याची शक्यता.
➤ भारताने बेफिकीरपणा न दाखवता प्रो-ऍक्टिव्ह भूमिका घेणे आवश्यक आहे.

भारतासाठी आव्हाने
➤ नेपाळातील असंतोष जर भारतविरोधी झाला तर चीन व इतर परकीय शक्तींना संधी मिळू शकते.
➤ बांगलादेशातील अनुभव दाखवतो की स्थानिक प्रश्नांवर आधारित आंदोलन सहज भारतविरोधी रंग घेऊ शकते.
➤ भारताच्या हस्तक्षेपाविषयी निर्माण झालेली नकारात्मक धारणा टाळणे महत्त्वाचे.

भारताने स्वीकारावी लागणारी भूमिका
➤ भारताने विश्वासार्ह शेजारी म्हणून नेपाळच्या जनतेशी संयमाने संवाद ठेवावा.
➤ तात्काळ हस्तक्षेप करण्याऐवजी दीर्घकालीन भागीदारीवर भर द्यावा.
➤ शिष्यवृत्ती, प्रशिक्षण, इंटर्नशिप, शैक्षणिक सहकार्य व डिजिटल भागीदारीद्वारे नेपाळच्या तरुणांना सबळ करणे.
➤ डिजिटल इन्फ्रास्ट्रक्चर, सायबर सुरक्षा, संस्था बळकटीकरण यामध्ये मदत करणे.
➤ सार्वजनिकरीत्या जाहीर समर्थन न करता शांतपणे सुधारणा प्रक्रियेला हातभार लावणे.

भविष्यातील धोके आणि संधी
➤ नेपाळातील परिस्थिती बिघडल्यास भारतासाठी मोठा सुरक्षा धोका निर्माण होऊ शकतो.
➤ तरुण पिढीला जर योग्य संधी मिळाल्या नाहीत तर ते असंतोषातून हिंसक मार्ग स्वीकारू शकतात.
➤ भारताने योग्य धोरण स्वीकारले तर शेजारधर्म मजबूत होईल आणि दोन्ही देशांना दीर्घकालीन स्थैर्य लाभेल.
➤ भारताने आपला प्रभाव केवळ राजकीय नेत्यांशी न ठेवता थेट समाजाशी आणि विशेषतः तरुणाईशी जोडणे आवश्यक आहे.

निष्कर्ष
➤ नेपाळातील तरुणांचे आंदोलन हे फक्त स्थानिक असंतोष नाही तर संपूर्ण दक्षिण आशियासाठी इशारा आहे.
➤ भारताने या परिस्थितीला संधी म्हणून बघावे व आपली शेजारनीती नव्याने आखावी.
➤ पर्याय स्पष्ट आहे – स्थैर्य किंवा अस्थैर्य.
➤ योग्य भूमिका घेतल्यास भारत-नेपाळ संबंध अधिक सुदृढ होतील.