अयनदिन आणि संपातदिन हे पृथ्वीच्या सूर्याभोवतीच्या परिभ्रमणाशी आणि पृथ्वीच्या अक्षाच्या 23.5° झुकावाशी संबंधित खूप महत्त्वाचे भूगोलातील विषय आहेत.

अयनदिन (Solstice)
अयनदिन म्हणजे वर्षातील असा दिवस जेव्हा सूर्याची दुपारची स्थिती विषुववृत्तापासून सर्वाधिक उत्तर किंवा दक्षिण बाजूला पोहोचते. त्या दिवशी दिवस-रात्र कालावधीतील फरक सर्वाधिक असतो.

१) ग्रीष्म अयनदिन (Summer Solstice)
📅 साधारण 21 जून
या दिवशी सूर्य कर्कवृत्त (23.5° उत्तर) वर लंब असतो.

उत्तर गोलार्ध:
➤ वर्षातील सर्वात मोठा दिवस
➤ सर्वात छोटी रात्र
➤ उन्हाळ्याचा शिखर काळ

दक्षिण गोलार्ध:
➤ सर्वात लहान दिवस
➤ सर्वात मोठी रात्र
➤ हिवाळा

२) हिवाळी अयनदिन (Winter Solstice)
📅 साधारण 22 डिसेंबर
या दिवशी सूर्य मकरवृत्त (23.5° दक्षिण) वर लंब असतो.

उत्तर गोलार्ध:
➤ सर्वात लहान दिवस
➤ सर्वात मोठी रात्र
➤ हिवाळ्याचा शिखर काळ

दक्षिण गोलार्ध:
➤ सर्वात मोठा दिवस
➤ उन्हाळा

=========================

संपातदिन (Equinox)

संपातदिन म्हणजे सूर्य विषुववृत्तावर लंब असतो आणि संपूर्ण पृथ्वीवर दिवस आणि रात्र जवळपास समान (12-12 तास) असतात.

१) वसंत संपात (Vernal / Spring Equinox)
📅 साधारण 21 मार्च

उत्तर गोलार्ध:
➤ वसंत ऋतूची सुरुवात

दक्षिण गोलार्ध:
➤ शरद ऋतूची सुरुवात

२) शरद संपात (Autumnal Equinox)
📅 साधारण 23 सप्टेंबर

उत्तर गोलार्ध:
➤ शरद ऋतूची सुरुवात

दक्षिण गोलार्ध:
➤ वसंत ऋतूची सुरुवात

झटपट लक्षात ठेवण्यासाठी:
21 मार्च → Equinox → सूर्य विषुववृत्तावर
21 जून → Solstice → सूर्य कर्कवृत्तावर
23 सप्टेंबर → Equinox → सूर्य विषुववृत्तावर
22 डिसेंबर → Solstice → सूर्य मकरवृत्तावर

अजून महत्त्वाचे:
➤ अयनदिन = दिवस-रात्र असमानतेचा कळस
➤ संपातदिन = दिवस-रात्र समान
➤ पृथ्वीचा 23.5° अक्षीय झुकाव नसता तर अयनदिन-संपातदिन आणि ऋतूच तयार झाले नसते

➤”21 जूनला सूर्य कोणत्या रेषेवर लंब असतो?” → उत्तर: कर्कवृत्त
➤ “22 डिसेंबरला?” → मकरवृत्त

मार्च–सप्टेंबर = संपात (Equal)
जून–डिसेंबर = अयन (Extreme)