◆ स्थापना व उद्दिष्टे
● स्थापना: 25 सप्टेंबर 1916, मद्रास
● स्थापक: अनी बेझंट (आयरिश) आणि लोकमान्य टिळक
● उद्दिष्ट: स्वराज्याची उभारणी जिल्हा → प्रांत → राष्ट्रीय संसद स्तरावर, शांततापूर्ण चळवळेद्वारे

◆ इतिहास व प्रेरणा
● अनी बेझंट आयर्लंडमधील होमरूल चळवळीचा अनुभव घेऊन भारतात समान चळवळ सुरू करीत होती
● 1914 मध्ये त्यांनी ‘कॉमनविल’ साप्ताहिकात धार्मिक स्वातंत्र्य, राष्ट्रीय शिक्षण, सामाजिक व राजकीय सुधारणा ही उद्दिष्टे जाहीर केली
● न्यू इंडिया दैनिक (14 जुलै 1914) द्वारे लीगची औपचारिक घोषणा

◆ सांघिक प्रसार
● मुंबई, कानपूर, अलाहाबाद, वाराणसी, मथुरा, कालिकत, अहमदनगर, मद्रास येथे शाखा
● पत्रके व थिऑसॉफिकल सोसायटी च्या शाखांद्वारे देशभर प्रसार

◆ लोकमान्य टिळक यांचा सहभाग
● 1914 मध्ये होमरूल लीग कल्पना मांडली
● डिसेंबर 1915 – पुणे येथे राष्ट्रवादी परिषद
● 23 एप्रिल 1916 – पुण्यात होमरूल लीग स्थापन
● बेळगाव परिषदेत 28 एप्रिल 1916 – जोसफ बेप्टिस्टा यांना अध्यक्ष नेमले

◆ महत्त्व
● भारतीय स्वातंत्र्य संग्रामातील प्रथम शांततापूर्ण राजकीय चळवळ
● स्वराज्याच्या उद्दिष्टांसाठी राजकीय, सामाजिक व शैक्षणिक सुधारणा एकत्रित करणे