- विषुववृत्तीय शांत पट्टा (Doldrums)
➤ विषुववृत्ताच्या उत्तर व दक्षिणेस सुमारे 5° पर्यंत विस्तार असलेला हा क्षेत्र विशेषतः उष्णकटिबंधीय आहे.
➤ वर्षातील बराच काळ हवा स्थिर असल्याने वारे जवळजवळ वाहत नाहीत, ज्यामुळे जलपर्यटन होताना अनेक अडचणी येऊ शकतात.
➤ या भागाला म्हणूनच ‘विषुववृत्तीय शांत पट्टा’ म्हणतात, कारण येथे हवा कमी गतीने वाहते.
➤ विस्तार साधारणतः 300 ते 350 किमी असून, या भागात असणारे तापमान उच्च असते, Kशामणं उच्च बाष्पीभवन आणि कमी दाबाच्या परिस्थितीमुळे.
➤ या शांत पट्ट्यामुळे एकूणच उष्णकटिबंधीय हवामानाची वैशिष्ट्ये अधिक स्पष्ट होऊन त्याचे प्रभाव स्थानिक हवामानांवर जाणवतात. - आंतरउष्ण कटिबंधीय केंद्रीभवन पट्टा (ITCZ)
➤ विषुववृत्तीय भागात दोन्ही गोलार्धातील व्यापारी वारे (Trade Winds) एकत्र येतात, जे या क्षेत्रासाठी एक महत्त्वाची वैशिष्ट्य आहे.
➤ येथे हवेला उर्ध्वगामी हालचाल प्राप्त होते, ज्यामुळे आंतरउष्णकटिबंधीय क्षेत्राच्या पावसाच्या प्रकारात विविधता येते.
➤ या एकत्र येणाऱ्या पट्ट्यास ITCZ – Inter Tropical Convergence Zone म्हणतात, जो हवामानातील बदलांचे महत्त्वाचे संकेत देतो.
➤ हा पट्टा सूर्याच्या प्रस्थानानुसार उत्तर–दक्षिण हलतो आणि त्यामुळे या क्षेत्रातील पाऊस व हवामान बदलत राहतो.
➤ या भागात मेघनिर्मिती व मुसळधार पाऊस सामान्य असतो, ज्यामुळे कृषी उत्पादनांना लाभ होत आहे, परंतु या भागात अचानक वादळे देखील निर्माण होऊ शकतात. - अश्व अक्षांश (Horse Latitudes)
➤ 25°–35° उत्तर व दक्षिण दरम्यान उच्च दाबाचा पट्टा आहे, ज्यामुळे हा क्षेत्र वायुमंडलीय दबावाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे ठरते.
➤ येथे हवा खाली उतरत असल्याने वातावरण कोरडे व शांत राहतो, त्यामुळे या क्षेत्रात प्राकृतिक जैवविविधतेवर प्रभाव पडतो.
➤ म्हणूनच या भागाला ‘अश्व अक्षांश’ (Horse Latitudes) म्हणतात, कारण ऐतिहासिक दृष्ट्या येथे बोटांच्या चालण्यास अडथळा निर्माण झाला होता.
➤ या पट्ट्यातून वारे हलके आणि अनियमित असतात, ज्यामुळे हवामान चटकन बदलते.
➤ व्यापारी वारे व पश्चिमेकडील पवन यांच्या यौगिकामुळे या क्षेत्रात संक्रमण क्षेत्र तयार होते, जे जलवाहतूक करणार्या बोटींकरता एक महत्त्वाचे लक्ष असते.
Leave a Reply