जीवनाचा भौतिक गुणवत्ता निर्देशक (PQLI) हे एक महत्त्वाचे उपकरण आहे, जे विविध सामाजिक आणि आर्थिक घटकांच्या आधारावर कोणत्याही देशातील जीवनमानाची गुणवत्ता मोजण्यास मदत करते. मॉरिस डी यांनी १९७० मध्ये विकसित केलेले हे निर्देशांक, देशांच्या प्रगतीचा आढावा घेण्यासाठी आणि त्यांच्या नागरिकांच्या जीवनाच्या गुणवत्ता प्रणालीत सुधारणा करण्यासाठी वापरले जाते.

🔹️ PQLI म्हणजे काय?
PQLI एक संयुक्त निर्देशक आहे, ज्यामध्ये वेगवेगळ्या घटकांची मोजणी करून एकूण जीवनागणिकता दर्शविली जाते. ते विविध क्षेत्रांमध्ये सुधारणा करण्यासाठी धोरणे तयार करण्यात मदत करते, ज्यामुळे दीर्घकालिक विकास सुनिश्चित होतो.

🔹️ PQLI मध्ये समाविष्ट तीन निर्देशक:
1️⃣ शिशु मृत्युदर (Infant Mortality Rate): शिशु मृत्युदराला कमी करणे हा कोणत्याही समुदायाच्या आरोग्याच्या गुणवत्तेचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. उच्च शिशु मृत्युदर म्हणजे आरोग्य सेवांची अपुऱ्या परिस्थिती आणि पोषणाच्या कमी साधनांमुळे होणारी समस्या.
2️⃣ एक वर्ष वयावर अपेक्षित आयुर्मान (Life Expectancy at age One): यामध्ये जन्मानंतर एक वर्षाच्या वयाच्या मुलांचे आयुर्मान समाविष्ट आहे. या निर्देशकाद्वारे, आरोग्य सेवांच्या उपलब्धतेचे आणि मूलभूत आरोग्य संसाधनांच्या वितरणाचे मूल्यमापन केले जाते.
3️⃣ १५ वर्षे वयावर मूलभूत साक्षरता दर (Basic Literacy Rate at age 15): शिक्षण म्हणजे केवळ विदयार्थ्यांचे ज्ञान नाही, तर ते या समाजाच्या आर्थिक प्रगतीचे एक प्रमुख घटक आहे. उच्च साक्षरतेचा दर सहसा स्त्रयुक्त समाजाचा विकास आणि त्याच्या कल्याणासाठी उपयुक्त ठरतो.

🔹️ या निर्देशकांचे महत्त्व:
हे तीन निर्देशक एकत्रितपणे शिक्षण, आरोग्य, पेयजल, पोषण व स्वच्छता या जीवनमानाशी संबंधित मूलभूत घटकांचे प्रतिबिंब दर्शवतात. यामुळे, देशांच्या धोरणात्मक विकासामध्ये प्राधान्य देणे शक्य होते, ज्यामुळे गोरगरिबी कमी करण्याचा आणि नागरिकांच्या जीवनमानात सुधारणा करण्याचा मार्ग सुकर होतो.

🔹️ भारताचा PQLI (२०११):
✅️ भारताचा PQLI = ७७%
✅️ भारताचा क्रमांक जगातील पहिल्या ५० राष्ट्रांमध्ये नाही, जे दर्शवितो की अद्याप सुधारणा करण्याची आवश्यकता आहे.
✅️ तर श्रीलंका या छोट्या राष्ट्राचा PQLI नुसार ८३ वा क्रमांक आहे, जो दर्शवतो की त्यांचे आरोग्य आणि शिक्षणाचे प्रणाली अधिक प्रभावी आहेत, ज्यामुळे त्यांच्या नागरिकांचे जीवनमान सुधारले आहे.

या सर्व माहितीवरून हे स्पष्ट होते की PQLI हे एक महत्त्वाचे साधन आहे, जे कोणत्याही देशाच्या विकासाचे आणि नागरिकांच्या जीवनातील प्रगतीचे वास्तविक मोजमाप प्रस्तुत करते. यामुळे मार्गदर्शन मिळवता येते, ज्यामुळे त्या देशात योग्य धोरणे विकसित केली जाऊ शकतात.