दुसरी पंचवार्षिक योजना (1956-61)

१. 📌 आधारभूत मॉडेल
🔹️ महालनोबिस योजना (संख्यशास्त्रीय प्रतिमान).

• महालनोबिस योजना भारतातील आर्थिक धोरणांचा एक महत्त्वाचा टप्पा आहे, ज्यात स्थिर विकास व औद्योगिककरणाचा समावेश करण्यात आला आहे. ह्या योजनेंतर्गत स्थूल उत्पादकता व भांडवल संचयावर जोर देण्यात आला.

२. 📌 मुख्य उद्दिष्टे व भर
🔹️ पायाभूत व अवजड उद्योग विकास.

• उद्योगांच्या विकासावर केंद्रित करण्यासाठी, दुय्यम व तृतीयक क्षेत्रांना आवश्यक आधारभूत सुविधा निर्माण करण्यावर लक्ष केंद्रित करण्यात आले.
  
  🔹️ जल्द औद्योगीकरणावर प्राधान्य.
• या योजनेच्या माध्यमातून, भारताला संघटित औद्योगीकृत समाज बनविण्याचे उद्दिष्ट होते.
  
  🔹️ भांडवली वस्तू उद्योग आणि पायाभूत उद्योगांच्या विकासावर भर.
• भांडवल-जाणारे उद्योग तयार करण्यासाठी विविध कारागिरांची आणि तंत्रज्ञानाची मदत घेतली गेली, ज्यामुळे देशाच्या औद्योगिक धोरणांचा विकास साधला गेला.

३. 📌 महत्त्वाचे योगदान व व्यक्ती
🔹️ जर्मनीच्या सहाय्याने रुर्केला पोलाद प्रकल्प १९५९ (ओरिसा), भिलाई (छत्तीसगढ) आणि दुर्गापूर (प. बंगाल) येथे सार्वजनिक क्षेत्रातील ३ मोठे स्टील प्रकल्प उभारले.

• या प्रकल्पांच्या स्थापनेमुळे, औद्योगिक क्षेत्रात नवा जीव येण्यास सुरुवात झाली आणि अनेक स्थानिक लोकांना रोजगार उपलब्ध झाला. हे प्रकल्प भारतातील सर्वात महत्वाचे लौह व पोलाद उत्पादन केंद्रांपैकी आहेत.

४. 📌 मर्यादा
🔹️ परकीय चलनाची तीव्र टंचाईमुळे दुसऱ्या पंचवार्षिक योजनेची पूर्ण अंमलबजावणी शक्य झाली नाही.

• या टंचाईमुळे अनेक प्रकल्पांची अंमलबजावणी मंदावली, आणि यामुळे विकास प्रक्रियेत अनेक अडचणी येऊ लागल्या.

५. 📌 रणनीती
🔹️ अवजड उद्योगांमधील गुंतवणुकीवर भर देऊन जल्द औद्योगिक विकास साधण्याची रणनीती – महालनोबिस प्रतिमान.

• यामुळे भारताच्या औद्योगिक विकसित व पायाभूत संरचनेत मोठा बदल घडला. महालनोबिस प्रतिमानामुळे मोठ्या औद्योगिक इमारती, कारखाने, व त्यांच्या आधारभूत सोयीसाठी एक नवे वातावरण निर्माण झाले, ज्यामुळे आर्थिक स्थिरता व समृद्धी साधता आली.