आपल्या शरीरात दोन्ही बाजूस एक अशा दोन वृक्क असतात. वृक्कांचा आकार घेवड्याच्या बियांसारखा असून रंग लालसर तपकिरी असतो. वृक्कांची लांबी 10 ते 12 cm असून रुंदी 6 cm तर जाडी 4 cm असते. वृक्काचे वजन पुरुषांमध्ये 125-170 g असून स्त्रियांमध्ये 115-155 g असते. वृक्काच्या बाह्य आवरणाला वलकुट (Cortex) असे म्हणतात. त्यामध्ये 8-18 पिरॅमिड / शंक्वाकृती घटक असतात, त्यांना मध्यांश (Medulla) असे म्हणतात. मध्यांशासमोर मूत्रवाहिनेचे श्रोणी (Pelvis) नावाचा भाग असतो. तेथून वृक्काला ऑक्सिजनयुक्त रक्त पुरविणारी वृक्क धमनी (Renal Artery) आत शिरते तर कार्बन डायॉकसाईड रक्त वाहून नेणारी वृक्क शीर (Renal Vein) बाहेर निघते. प्रत्येक मध्यांशामध्ये एक लाख याप्रमाणे प्रत्येक वृक्कात सुमारे 10 लाख मूत्र जनक नलिका असतात. त्यांना वृक्कानू (Nephron) म्हणतात.

वृकानुमध्येच अशुध्द रक्त गाळण्याची मूलभूत क्रिया घडून येते. उजवे वृक्क हे डाव्या वृक्कापेक्षा थोडेसे खाली असते कारण त्याच्या वर यकृत ग्रंथी असते. आपल्या शरीरातील रक्त वृक्कामधून दररोज 400 वेळा गाळले जाते. म्हणजे एका मिनिटाला 125 मिली एवढे रक्त गाळले जाते. आपले वृक्क दररोज साधारणपणे 180 लिटर रक्त गाळतात, ज्या प्रक्रियेमुळे मूत्र तयार होते. या सर्व प्रक्रियेतल्या विविध चरणांचा अभ्यास करणे आवश्यक आहे कारण प्रत्येक चरण एक महत्त्वपूर्ण कार्य करतो.

💥 वृक्काचे कार्य (Functions Of Kidney)

1. रक्तातील चयापचय क्रियेत तयार झालेले अमोनिया, युरिया व युरिक आम्ल यासारखे नायट्रोजनयुक्त टाकाऊ पदार्थ शरीराबाहेर टाकणे, जे ते आमच्या शरीरासाठी हानिकारक ठरू शकतात.
2. रक्तातील अयनांचे प्रमाण संतुलित ठेवणे. तसेच, आपले शरीर विशेषतः पोटॅशियम, सोडियम आणि कॅल्शियम यांचे संतुलन राखून शरीरातील विविध क्रियांचा समतोल सांभाळतो.
3. रक्ताचा सामु (pH) संतुलित ठेवणे. यामुळे आमच्या रक्ताचे अम्लता व क्षारीय पातळीत संतुलन राखले जाते, जे अनेक जैविक प्रक्रियांसाठी आवश्यक आहे.
4. रक्ताचा परासरण दाब आणि आकारमान नियंत्रित करणे. यामुळे आपल्या हृदयाच्या कार्यक्षमतेत सुधारणा होण्यास मदत होते.
5. वृक्कामधून क्लीस्ट्रायॉल आणि एरिथ्रो पायोटीन हि संप्रेरके तर रेनिन हे विकार तयार होते, जे रक्तदाब नियंत्रणात महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावतात.
6. वृक्कमुळे शर्करा, अमिनो आम्ले आणि पाणी यांचे पुनःअवशोषण घडून येते, जे शरीरातील ऊर्जा व पोषक तत्वांच्या पातळीत संतुलन राखण्यात मदत करते.
7. वृक्कामुळे आम्ल-आम्लरींचे संतुलन तसेच रक्तदाब नियंत्रित केला जातो, यामुळे संक्रमक रोग आणि विविध आरोग्य समस्या टाळण्यास मदत होते.
8. वृक्कामुळे बायकार्बोनेटचे (HCO3) उत्पादन होत असल्याने आमच्या रक्तातील अम्लता नियंत्रित केली जाऊ शकते.
9. ADH (Anti Diuretic Hormone) या वृक्कातील संप्रेरकामुळे पाण्याचे प्रमाण संतुलित ठेवले जाते, ज्यामुळे शरीरात जलविभागाचे संतुलन राखले जाते.

वृक्कांचे कार्य इतके महत्त्वपूर्ण असल्यामुळे त्यांची आरोग्यपूर्ण कार्यक्षमता कायम राखणे आवश्यक आहे. नियमित व्यायाम, संतुलित आहार आणि उचित जल सेवन यामुळे वृक्कांचा कार्यक्षमतेवर सकारात्मक प्रभाव पडतो. जीर्ण किडनी समस्या आणि मूत्रपिंडाच्या आजारांपासून बचाव करण्यासाठी आवश्‍यक आहे की आपण आपल्या जीवनशैलीत योग्य बदल करावे.