१) वनक्षेत्र (Forest Area)

• महाराष्ट्राचे एकूण क्षेत्रफळ – अंदाजे ३,०७,७१३ चौ.कि.मी.

• त्यातील वनक्षेत्र – अंदाजे २०% (६१,९३९ चौ.कि.मी.)

• विभागनिहाय –

• विदर्भ – ५२%
• मराठवाडा – १०%
• खानदेश – १४%
• कोकण व पश्चिम घाट – २४%

⸻

२) जंगलांचे प्रमुख प्रकार

• ओलसर सदाहरित जंगले (Moist Evergreen Forests)
  • ठिकाण: कोकण, पश्चिम घाट
  • वृक्ष: नारळ, सुपारी, काजू, आंबा, फणस, चंदन
• अर्ध-ओलसर जंगले (Semi-Evergreen Forests)
  • ठिकाण: सह्याद्री घाटमाथा
  • वृक्ष: किंजल, हिर्डा, जांभूळ, ताम्हण
• पानझडी जंगले (Deciduous Forests)
  • ठिकाण: विदर्भ, खानदेश, मराठवाडा
  • वृक्ष: साग, बांबू, तेंदू, मोह, धावडा
• काटेरी जंगले (Thorny Scrub Forests)
  • ठिकाण: मराठवाडा, खानदेशातील कोरडे भाग
  • वृक्ष: बाभूळ, बेर, काटेसावर, हिंगण

⸻

३) महत्वाच्या वनस्पती व त्यांचे उपयोग

(अ) औद्योगिक / आर्थिक

• साग (Teak) – मजबूत लाकूड (घरे, नावे, फर्निचर).

• चंदन (Sandalwood) – सुगंधित तेल, अगरबत्ती, औषधं.

• बांबू (Bamboo) – कागद उद्योग, बांधकामासाठी.

• तेंदू (Tendu Leaves) – बीडी बनवण्यासाठी.

• मोहा (Mahua) – दारु, खाद्यतेल, जनावरांचा चारा.

• हिरडा, बहेरा, आवळा – औषधी व चामड्याचे उत्पादन.

• काजू, नारळ, सुपारी – निर्यात आणि औद्योगिक उपयोग.

(ब) अन्न व फळे

• आंबा (फळांचा राजा) – कोकणातील (अल्फोन्सो).

• फणस – पश्चिम घाटात मिळतो.

• जांभूळ, करवंद, सीताफळ, बोरी – स्थानिक फळे.

(क) औषधी

• सर्पगंधा – रक्तदाब कमी करण्यास मदत.

• अश्वगंधा – ताकद वाढवण्यासाठी.

• अर्जुन वृक्ष – हृदयाच्या आजारांमध्ये उपयोगी.

• निंब – औषध आणि कीटकनाशक.

• कोरफड (Aloe Vera) – त्वचेच्या आजारासाठी.

• सातवा – आयुर्वेदात उपयोगी.

(ड) इंधन व जनावरांचा चारा

• बाभूळ, कडुलिंब, बेर, काटेरी झुडपे – गांवांत इंधन म्हणून वापरतात.

• मोहा, पाला-पाचोळा – जनावरांची चारा.

---

४) पर्यावरणीय उपयोग

• मातीचे धूप थांबवणे (बांबू, झुडपे).

• पाण्याची पातळी टिकवून ठेवणे (सदाहरित जंगलं).

• कार्बन शोषण (हवामान बदलावर नियंत्रण).

• जैवविविधता वाढवणे – पश्चिम घाट हे जैवविविधतेचे हॉटस्पॉट आहे.