👉 ही संकल्पना फ्रँक नोटनस्टाईन (Frank Notestein) यांनी मांडली.
👉 लोकसंख्या बदलाचा अभ्यास जन्मदर (Birth Rate) व मृत्यूदर (Death Rate) यांच्या परस्पर संबंधावर आधारित आहे.
👉 प्रत्येक देशाची लोकसंख्या विकास प्रक्रियेत वेगवेगळ्या टप्प्यांतून जाते.

🔹 लोकसंख्या संक्रमणाच्या अवस्था
1.पहिली अवस्था – High Stationary
➤ जन्मदर जास्त
➤ मृत्युदर जास्त
➤ लोकसंख्या वाढ जवळजवळ स्थिर
➤ वैशिष्ट्ये :
🔹 कृषीप्रधान समाज
🔹 कुपोषण, दुष्काळ, साथीचे आजार, आरोग्य सुविधांचा अभाव

2.दुसरी अवस्था – Early Expanding
➤ जन्मदर जास्त
➤ मृत्युदर कमी (आरोग्य व पोषण सुधारामुळे)
➤ लोकसंख्येची सर्वाधिक वाढ
➤ वैशिष्ट्ये :
🔹 औद्योगिकीकरणाची सुरुवात
🔹 सार्वजनिक आरोग्य व्यवस्था सुधारते
🔹 मृत्यूदर घटतो पण जन्मदर अद्याप उंचावलेला असतो

3.तिसरी अवस्था – Late Expanding
➤ जन्मदर कमी
➤ मृत्युदर कमी
➤ लोकसंख्या वाढीचा दर कमी
➤ वैशिष्ट्ये :
🔹 नागरीकरण, शिक्षणाचा प्रसार
🔹 कुटुंब नियोजनाचा प्रसार
🔹 जीवनमान उंचावते

4.चौथी अवस्था – Low Stationary
➤ जन्मदर स्थिर
➤ मृत्युदर स्थिर
➤ लोकसंख्या स्थिर पातळीवर
➤ वैशिष्ट्ये :
🔹 विकसित अर्थव्यवस्था
🔹 उच्च शिक्षण, महिलांचा रोजगार क्षेत्रात सहभाग
🔹 शाश्वत लोकसंख्या संतुलन

5.पाचवी अवस्था – Declining
➤ मृत्युदर हा जन्मदरापेक्षा जास्त
➤ लोकसंख्येत घट
➤ वैशिष्ट्ये :
🔹 वृद्ध लोकसंख्या वाढते
🔹 कामगार वर्ग घटतो
🔹 अर्थव्यवस्थेवर सामाजिक-आर्थिक दडपण

📌 उदाहरणे
🔹 पहिली अवस्था → आदिम समाज
🔹 दुसरी अवस्था → उप-सहारन आफ्रिका
🔹 तिसरी अवस्था → भारत, ब्राझील
🔹 चौथी अवस्था → अमेरिका, युरोपातील बहुतेक देश
🔹 पाचवी अवस्था → जपान, जर्मनी, इटली