1) मानव विकास निर्देशांक (HDI) आणि विषमता-समायोजित मानव विकास निर्देशांक (IHDI) यांमध्ये भारताच्या संदर्भात फरक स्पष्ट करा. IHDI समावेशक वाढीचा अधिक चांगला निर्देशक का मानला जातो? (150 शब्दांत)

2) जग मुक्त व्यापार आणि बहुपक्षीयतेपासून संरक्षणवाद आणि द्विपक्षीयतेकडे वळत असताना भारतीय अर्थव्यवस्थेसमोर कोणती आव्हाने उभी राहतात? ही आव्हाने कशी हाताळली जाऊ शकतात? (150 शब्दांत)

3) भारतात शेतकरी उच्च-मूल्य पिकांची निवड करताना कोणते घटक त्यांच्या निर्णयावर प्रभाव टाकतात, स्पष्ट करा. (150 शब्दांत)

4) भारतातील कृषी मालाच्या पुरवठा साखळी व्यवस्थापनाचा व्याप आणि महत्त्व सविस्तर स्पष्ट करा. (150 शब्दांत)

5) भारतातील संलयन ऊर्जा कार्यक्रम गेल्या काही दशकांत सातत्याने विकसित झाला आहे. आंतरराष्ट्रीय संलयन ऊर्जा प्रकल्प — आंतरराष्ट्रीय थर्मोन्यूक्लिअर प्रायोगिक रिऍक्टर (ITER) — यामध्ये भारताचे योगदान नमूद करा. या प्रकल्पाच्या यशाचे जागतिक ऊर्जा भविष्यासाठी काय परिणाम होतील? (150 शब्दांत)

6) 2047 पर्यंत भारत स्वच्छ तंत्रज्ञानाच्या मदतीने ऊर्जा स्वातंत्र्य कसे साध्य करू शकतो? या प्रयत्नात जैवतंत्रज्ञान कोणती निर्णायक भूमिका बजावू शकते? (150 शब्दांत)

7) कार्बन कॅप्चर, युटिलायझेशन आणि स्टोरेज (CCUS) म्हणजे काय? हवामान बदलाचा मुकाबला करण्यासाठी CCUS ची संभाव्य भूमिका काय आहे? (150 शब्दांत)

8) किनारी जलवाहिन्यांमध्ये खाऱ्या समुद्राच्या पाण्याची घुसखोरी भारतासाठी मोठी चिंता आहे. या घुसखोरीची कारणे कोणती? आणि या धोक्याला तोंड देण्यासाठी कोणती उपाययोजना करता येतील? (150 शब्दांत)

9) दहशतवाद ही एक जागतिक महामारी आहे. भारतात तो कसा प्रकट झाला आहे? समकालीन उदाहरणांसह स्पष्ट करा. राज्याने स्वीकारलेल्या प्रतिउपायांची मांडणी करा. (150 शब्दांत)

10) भारत सरकारने अलीकडेच जाहीर केले की 2026 पर्यंत डाव्या विचारसरणीचा उग्रवाद (LWE) नष्ट केला जाईल. LWE म्हणजे काय आणि त्याचा जनतेवर कसा परिणाम होतो? LWE नष्ट करण्यासाठी सरकारने कोणत्या उपाययोजना केल्या आहेत? (150 शब्दांत)

11) वित्तीय आरोग्य निर्देशांक (FHI) भारतीय राज्यांच्या वित्तीय कामगिरीचे मूल्यमापन करण्यासाठी कसा उपयुक्त ठरू शकतो, स्पष्ट करा. हा निर्देशांक राज्यांना सुजाण आणि शाश्वत वित्तीय धोरणे स्वीकारण्यासाठी कशाप्रकारे प्रोत्साहित करेल? (250 शब्दांत)

12) उत्पादन-संलग्न प्रोत्साहन (PLI) योजनेमागील तर्क स्पष्ट करा. तिची प्रमुख कामगिरी कोणती आहेत? या योजनेचे कार्यान्वयन आणि निकाल अधिक सुधारण्यासाठी कोणत्या उपाययोजना करता येतील? (250 शब्दांत)

13) भारतात भूजल क्षयासाठी जबाबदार घटकांचे परीक्षण करा. भूजल क्षय कमी करण्यासाठी सरकारने कोणती पावले उचलली आहेत? (250 शब्दांत)

14) भारतातील अन्न प्रक्रिया उद्योगांचा व्याप तपासा. रोजगारनिर्मितीसाठी सरकारने अन्न प्रक्रिया उद्योगांमध्ये कोणत्या उपाययोजना केल्या आहेत, सविस्तर स्पष्ट करा. (250 शब्दांत)

15) नॅनोतंत्रज्ञान कृषी क्षेत्रात कोणती महत्त्वपूर्ण प्रगती घडवते? ही तंत्रज्ञानात्मक प्रगती सामाजिक-आर्थिक स्थिती उन्नत करण्यात कशी मदत करू शकते? (250 शब्दांत)

16) भारत सेमिकंडक्टर उत्पादन केंद्र बनण्याचे लक्ष्य ठेवत आहे. भारतातील सेमिकंडक्टर उद्योगासमोरील आव्हाने कोणती? ‘इंडिया सेमिकंडक्टर मिशन’च्या वैशिष्ट्यपूर्ण बाबी नमूद करा. (250 शब्दांत)

17) खनिज संसाधने देशाच्या अर्थव्यवस्थेसाठी मोलाची आहेत आणि त्यांचा उपसा खाणकामातून केला जातो. खाणकाम पर्यावरणीय धोक्याचे कारण का मानले जाते? खाणकामामुळे होणारे पर्यावरणीय धोके कमी करण्यासाठी आवश्यक उपाय स्पष्ट करा. (250 शब्दांत)

18) पॅरिस करार (2015) अंतर्गत भारताची हवामान बांधिलकी यावर संक्षिप्त समीक्षा लिहा आणि या बांधिलकी COP26 (2021) मध्ये कशा अधिक बळकट झाल्या ते नमूद करा. या दिशेने भारताच्या पहिल्या राष्ट्रीयरीत्या निर्धारित योगदानाचे (NDC) 2022 मध्ये कशाप्रकारे अद्ययावतिकरण करण्यात आले? (250 शब्दांत)

19) ईशान्य राज्यांतील अंतर्गत सुरक्षा आणि शांतता प्रक्रियेपुढील प्रमुख आव्हाने कोणती? गेल्या दशकात सरकारने पुढाकार घेतलेल्या विविध शांतता करारांचे/समजुतींचे नकाशीकरण करा. (250 शब्दांत)

20) भारताच्या सागरी व्यापाराचे संरक्षण करण्यासाठी सागरी सुरक्षा का अत्यावश्यक आहे? सागरी आणि किनारी सुरक्षेसंबंधी आव्हाने आणि पुढील मार्ग चर्चा करा. (250 शब्दांत)